Kitab-ı Melheme'de Dudak Uyumu /
Labial Harmony in Kitab al-Malhama

Nimet KARA

Özet


Öz
Dudak uyumu; kelimenin ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde de düz, yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunmasıdır. Türkçenin dönemleri ve diğer sahalarında dudak uyumu bir kurallaşma eğilimi göstermemiştir. Eski Türkçe döneminde istisnalar dışında genel bir dudak uyumu söz konusu olmasına rağmen Eski Oğuz Türkçesi döneminde bu uyum bozulmuş hatta neredeyse yok olmuştur. Bu dönemde bazı ekler sürekli düz, bazı ekler ise sürekli yuvarlaktır. Eski Oğuz Türkçesinden sonra Osmanlı Türkçesinin büyük bir kısmında da tam olarak bir uyum söz konusu değildir. Dudak uyumunun bir sisteme oturması 18. yüzyılda, Eski Oğuz Türkçesinden Türkiye Türkçesine geçiş evresinde yani Orta Osmanlı Türkçesi döneminin son zamanlarında olmuştur.
Bu çalışmada, XVI. yüzyılda yazılmış olan Kitāb-ı Melheme adlı eser, dudak uyumu açısından değerlendirilecektir. Çoğunlukla Eski Oğuz Türkçesi dönemini yansıtan bu metin, özellikle dudak uyumu açısından Eski Oğuz Türkçesinden farklı bir yapı gösterir. Bu farklılık da uyuma geçişi yansıtan kelime tabanları ve eklerde görülür. Kelime tabanları ve ekler, yuvarlaklaşma ve düzleşme olayları çerçevesinde incelenecek, kelime tabanlarının ve eklerin Eski Oğuz Türkçesindeki durumları göz önünde bulundurularak metindeki şekilleri değerlendirecek ve böylece bu dönemde dudak uyumunun gelişimi konusunda bir sonuca ulaşılacaktır.


Abstract
Labial Harmony occurs when an unrounded vowel in the first syllable is followed by unrounded vowels or when a rounded vowel in the first syllable is followed by narrow rounded or unrounded wide vowels. Labial Harmony doesn’t have the tendency of levelling in the periods of Turkish language and its other areas. Although there was general labial harmony apart from exceptions in the old Turkish period, this harmony was destroyed and it was nearly disappeared in old Oghuz Turkish. In this period, some affixations were permanently unrounded or some of them were permanently rounded. After The Oghuz Turkish period, there was no complete labial harmony in most part of The Ottoman Turkish. Labial Harmony was enabled systematically in the period of passing from Oghuz Turkish to Turkey Turkish, that is, in the late Ottoman Turkish.
In this study, Kitab al-Malhama, written in the 16th century, will be assessed in terms of labial harmony. This text reflecting Oghuz Turkish period is different from The Old Oghuz Turkish especially in terms of labial harmony. This difference is seen in the word bases which reflects passing harmony and affixes. Word base and affixes will be studied within the frame of labialization and delabialization. Taking into consideration the situation of word bases and affixes in The Old Oghuz Turkish, their images in the text will be assessed so that a conclusion about the development of labial harmony in this period will be presented.

Anahtar Kelimeler


Kitāb-ı Melheme, dudak uyumu, Klasik Osmanlı Türkçesi, kelime tabanları, ekler, Kitab al-Malhama, labial harmony, Introduction to Classical Ottoman Turkish, etymology of Turkish words, affixes.

Referanslar


Banguoğlu, Tahsin. (1986). Türkçenin Grameri, Ankara: TDK Yayınları.

Brendemoen, Bernt. (1980). “Labiyal Ünlü Uyumunun Gelişmesi Üzerine Bazı Notlar”, İstanbul: Türkiyat Mecmuası, c. XIX, 1977-79.

Develi, Hayati. (1995). Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyıl Osmanlı Türkçesinde Ses Benzeşmesi ve Uyumlar, Ankara: TDK Yayınları.

Duman, Musa. (2000). Birgili Muhammed Efendi, Vasiyyet-nâme, Dil İncelemesi, Metin, Sözlük, Ekler İndeksi ve Tıpkıbasım, İstanbul: R Yayınları.

Ergin, Muharrem. (1993). Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak Basım, Yayım, Tanıtım.

Gabaın, A.Von. (1988). Eski Türkçenin Grameri, çev.: Mehmet Akalın, Ankara: TDK. Yay,

-------------. (1998). “Eski Türkçe”, çev.: Mehmet Akalın, Tarihî Türk Şiveleri, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları s. 29-66.

Gülsevin, Gürer. (1997). Eski Anadolu Türkçesinde Ekler, Ankara: TDK Yayınları.

Gülsevin, Gürer- BOZ, Erdoğan. (2004). Eski Anadolu Türkçesi, Ankara: Gazi Kitabevi.

Johanson, Lars. (1981). “The Indifference Stage Of Turkish Suffix Vocalism”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 1978-79, Ankara: TDK Yayınları.

Korkmaz, Zeynep. (1995). Türk Dili Üzerine Araştırmalar, Birinci Cilt, Ankara: TDK Yayınları.

-------------. (1973). Sadru’d-dîn Şeyhoğlu, Marzubân-nâme Tercümesi (İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım), Ankara: DTCF Yayınları.

------------. (1994). Türkçede Eklerin Kullanılış Şekilleri Ve Ek Kalıplaşması Olayları, Ankara:.TDK Yayınları.

-------------. (1989). “Eski Anadolu Türkçesindeki –van / - ven, -vuz / -vüz Kişi ve Bildirme Eklerinin Anadolu Ağızlarındaki Kalıntıları”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 1964, Ankara: TDK Yayınları., s. 43-65.

Özkan, Mustafa. (1995), Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, İstanbul: Filiz Kitabevi.

------------- . (1993). Mahmûd b. Kâdî-i Manyas GülistanTercümesi, Giriş – İnceleme – Metin – Sözlük, Ankara: TDK Yayınları.

Tekin, Talat. (2000). Orhon Türkçesi Grameri, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi, Ankara: Şafak Matbaacılık.

-------------. (2008). Orhun Yazıtları, Ankara: Türk Dil Kurumu.

-------------. (2000). Orhun Türkçesi Grameri, Ankara: Şafak Matbaacılık.

-------------. (1997). Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı, Ankara: Simurg Yayınları.

Timurtaş, Faruk Kadri. (1994). Eski Türkiye Türkçesi XV. Yüzyıl (Gramer-Metin-Sözlük), İstanbul: Enderun Kitabevi.

Türkçe Sözlük .(2010). Ankara: TDK Yayınları.

Yeni Tarama Sözlüğü. (1983). Ankara: TDK Yayınları.

Yücel, Bilâl. (2002). Mahmud Paşa Adnî Divanı, Ankara: Akçağ Yayınları.

-------------. (2000). “Türkiye Türkçesinde Zarf-Fiil Eklerinin Yapı Bakımından Sınıflandırılması Üzerine”, Türklük Bilimi Araştırmaları, Sivas: 75-114.

-------------. (1999). “700 Yıl Ara İle Batı Türkçesi Grameri Üzerine: I İsim İşletme Ekleri”, Türklük Bilimi Araştırmaları, Sivas: 125-183.


Tam Metin: PDF

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Karabük Üniversitesi Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Merkezi