Alaş Orda Dönemi Kazak Edebiyatında Aydınlanma ve Millî Bilincin Yeniden İnşası

Enver Kapağan, Yılmaz Bacaklı

Özet


Enlightenment and Reconstruction of National Awareness in Kazakh Literature During Alash Orda Era

Abstract

Kazakh Turks have lived in the same geography since ancient times. This situation brings about the formation of a rich and deep-rooted tradition. Kazakh, like all other Turkish communities, was accepted as a part of the common literature and culture belonging to the Turkish world, and in particular, a Kazakh oral and written literature started to be formed, as they existed in the history scene with their own names. In Kazakh Turks, literature, which continued its existence orally until the 20th century, continued its development both verbally and in writing afterwards. Especially in the development of written literature in the last century, the identification and exploitation policies of the Russians towards Turkish communities have an important effect. Literature, which is one of the most effective tools in the formation and development of national identity, is effectively used by intellectual names against these policies carried out by the Russians. Thanks to the educational environment developed with the pressure of Russian politics aimed at eliminating Kazakh identity and culture, intellectual names which grown from the Kazakh society begin to fight against Russian politics with their pens. This intellectual movement determines ‘Alash Khan’, who is an important figure of independence and unity in the history of Kazakh Turks, as their names and slogans. Using this name and slogan, they aim to hold together the national and spiritual values that take place in the historical roots of the Kazakh people. The intellectuals of the ‘Alash Orda’ period work to build a national consciousness that can meet the needs of the era without departing from its historical roots, based on the ideas and works of art of both Eastern and Western cultures.

In this article, the idea of the Alash Orda movement, which has an important place in Kazakh enlightenment, and the process of ‘Enlightenment and Reconstruction of National Awareness in Kazakh Literature during Alash Orda Period’ shaped by political and cultural stance will be discussed.

Alaş Orda Dönemi Kazak Edebiyatında Aydınlanma ve Millî Bilincin Yeniden İnşası

Öz

Kazak Türkleri tarihin eski devirlerinden beri aynı coğrafyada yaşamlarını sürdürürler. Bu durum kendilerine ait zengin ve köklü bir geleneğin oluşmasını da berberinde getirir. Kazak adı ile var oldukları döneme kadar geçen süreçte diğer bütün Türk toplulukları gibi Kazaklar da Türk dünyasına ait ortak edebiyat ve kültürün bir parçası olarak kabul görürken kendi adları ile tarih sahnesinde var olmaları ile birlikte özelde de bir Kazak sözlü ve yazılı edebiyatı teşekkül etmeye başlar. Kazak Türklerinde XX. yüzyıla kadar daha çok sözlü olarak varlığını devam ettiren edebiyat, sonraları hem sözlü hem de yazılı olarak gelişimini sürdürür. Özellikle son yüzyılda yazılı edebiyatın gelişmesinde Rusların Türk topluluklarına dönük kimliksizleştirme ve sömürme politikalarının önemli bir etkisi olur. Milli kimliğin oluşup gelişmesinde en etkili araçlardan biri olan edebiyat, Rusların yürüttüğü bu politikalara karşı aydın isimler tarafından etkin bir biçimde kullanılır. Kazak kimliğini ve kültürünü ortadan kaldırmaya dönük Rus siyasetinin baskısıyla gelişen eğitim ortamı sayesinde Kazak toplumu içerisinden yetişen aydın isimler, Rus siyasetine karşı kalemleriyle mücadeleye başlar. Bu aydın hareketi Kazak Türklerinin tarihinde bağımsızlığın ve birliğin önemli bir figürü olan ‘Alaş Han’ı kendilerine isim ve slogan olarak belirler. Bu isim ve sloganı kullanarak Kazak halkının tarihî köklerinde yer alan millî ve manevî değerler etrafında bir arada tutmayı hedeflerler.  ‘Alaş Orda’ dönemi aydınları hem Doğu hem de Batı kültürüne ait düşünce ve sanat eserlerinden hareketle tarihî köklerinden kopmadan çağın ihtiyaçlarına cevap verebilecek millî bir bilinç inşa etmek için çalışır.

Bu makalede Kazak aydınlanmasında önemli bir yer tutan Alaş Orda hareketinin ortaya koyduğu fikri, siyasi, kültürel duruş ile şekillenen ‘Alaş Orda Dönemi Kazak Edebiyatında Aydınlanma ve Millî Bilincin Yeniden İnşası’ süreci ele alınacaktır.


Anahtar Kelimeler


Alash Orda, Kazakh literature, Tsarist Russia, enlightenment, National consciousness, Alaş Orda, Kazak edebiyatı, Çarlık Rusyası, Aydınlanma, Millî bilinç.

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Abcanova, M., Dulatova, D. İ., &Galiyev, V. Z. (2013). XVIII. Yüzyıldan XX. Yüzyılın Başlarına Kadar Kazakistan Kültürü. (Çev. A. Kara) Eski Devirlerden Günümüze Kazakistan ve Kazaklar B.3, s.328-361.

Abdujaparkızı, O. A. (2013). Mağcan Cumabay ve Döneminin Diğer Şairlerinde Milli Ülkü. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S.49, s.251-260.

Açık, F. (2014). Dil ve Kimlik Bağlamında Türk Dünyası. I. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı, C. I, s. 145-155. Niğde.

Altınmakas, L. (2014). Hanlık Devrinden Günümüze Örneklerle Kazak Edebiyatı. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları. 608 s.

Arıkan, M. (2014). Başlangıçtan 20. Yüzyıla Kazak Jırav ve Akınları. Ankara: Gece Kitaplığı. 328 s.

Ayan, E. (2015). Modern Kazak Edebiyatının Öncüsü Ibıray Altınsarin. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları. 210 s.

Bacaklı, Y. (2017). Abay Kunanbayev’in Nasihatler Adlı Eserinde Toplumsal Eleştiri Aracı Olarak İroni. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, C. VI, S.2, s.1137-1149.

Ercilasun, A. B. (2012). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ yayınları. 486 s.

Ergun, M. (2002). Kopuz Sarını-Kazak âşık Tarzı Şiir Geleneği Akın ve Cıravlar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Kapağan, E. (2014). İlminskiy’nin Projeleri ile Parçalanan Türkistan’da Yeniden Birlik Çalışmaları Üzerine Görüş ve Öneriler. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, C. III, S. 4, s. 1-13.

Kelimbetov, N. (2014). Türk Halklarının Ortak Edebî Eserleri. (Çev. Kara, A.). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları. 344 s.

Kesici, K. (2002). Bolşevik İhtilalinden Önce Kazak Türklerinde Eğitim, Kültür ve Fikir Hayatı. Türkler, C. XIX, s. 438-447. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.

Kıllıoğlu, İ. (2015). Aydınlanma’nın Felsefi Temellerinin Tartışılması II. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, S. 5, s. 333-359.

Kınacı, C. (2018). Alaş’ın Edebî Mirası: Alaş Edebiyatı. Türk Yurdu, S.372, s.61-67.

Koç, K.– İşina, A.– Korganbekov, B. (2007). Kazak Edebiyatı. C. I. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık. 432 s.

Kundakcı, M. (2019). İlyas Esenberlin’in Gazap (Göçebeler III) ve Gabit Müsirepov’un Ulpan Romanlarında Kazak Hanı Kenesarı Karakteri. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, C.8, S.2, s. 480-492.

Maukhara, Y. (2011). Siyasî ve Kültürel Açıdan Kazak Hanlığı (1456-1731). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Konya: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. 133 s.

Maymakova, K. (2001). XX. Yüzyılın Başında Kazakistan’da Siyasî Durum - Alaş Orda Hareketleri. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. 163 s.

Mirzahmetov, M. (2012). Kazaklar Nasıl Ruslaştırılmaya Çalışıldı. Çankırı: Çankırı Karatekin Üniversitesi Avrasya Stratejik Uygulama ve Araştırma Merkezi. 176 s.

Moidabayeva, D. (2002). Kazaklardaki Cüzlük Sistemi ve Tarihçesi Üzerine Bir İnceleme. Bilig, S. 21, s.27-44.

Ölçekçi, H. (1998). Kazakistan'daki Ulusal Hareketler ve Bolşevik Devrimi. Bilig, S.7, s.171-182.

Özdemir, A. – Kerimbekova, B. (2019). Metinlerle Yeni Kazak Edebiyatı. İstanbul: Ferfir Yayınları. 621 s.

Özdemir, E. (2009). Kazak Kültürel Hayatında Tatarların Etkisi ve Kazak Ceditçiliğinin Gelişimi. Bilig, S. 48, s.157-176.

Roux, J. P. (2014). Orta Asya – Tarih ve Uygarlık. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık. 495 s.

Togan, A. Z. V. (1981). Bugünkü Türkili (Türkistan) ve Yakın Tarihi. C. I. İstanbul: Enderun Kitabevi. 696 s.

User, H. Ş. (2015). Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları. 408 s.

Yorulmaz, O. (2013). Başlangıcından Hanlığın Feshine Kadar Kazak Türkleri ile Çarlık Rusyası Arasındaki İlişkiler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.




DOI: http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v9i2.2448

Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.




Telif Hakkı (c) 2020 Journal of History Culture and Art Research

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.