Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) Destekli Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri ve Analitik Hiyerarşi Tekniği Kullanarak Uşak Merkez İlçede Alternatif Çöplük Alanlarının Belirlenmesi / Alternative Landfill Site Selection in Uşak District by Using Multi-Criteria Decisionmaking Analysis Supported by Geographical Information Systems (GIS) With Analytic Hierarchy Process

Mehmet Deniz, Mustafa Topuz

Özet


Abstract

The increasing world population began to concentrate in cities especially after the Industrial Revolution. After the Second World War, societies with over consumption have brought with it the waste problem. In particular, the growth of urban areas, both as a population and as an area, has led to the increase of waste material and the existing landfills located in the border of the city. This situation, which can lead to health consequences, has led local and central governments to find new landfills. When the literature is examined, it has been seen that studies about the subject have been made. In this study, alternative landfill areas were determined in Uşak Central District by using geographical information systems and analytic hierarchy process which is one of the multi criteria decision making methods. The analytical hierarchy process used in the method part is the multi criteria decision making method, which allows to determine the degree of importance based on the Pair-wise comparisons of the determined criteria. In determining the alternative sites, rivers, settlements, lands, faults, landslide, slope, agricultural value of the area, land use type, transportation networks, geological formations, large soil classes and distance to airport were taken into consideration. The maps of the criteria were prepared using ArcMap software. Euclidean distance analysis was applied and reclasify was performed. Distance between settlements and rivers was determined as the most important criteria at the end of the Pair-wise comparisons. Weighted overlay was applied by using weight ratios determined by analytical hierarchy method and alternative sites were determined. As a result of the analysis, six different sites in total 1522 hectares were found suitable near Dışkaya, Taşkonak, Yenişehir, Bağbaşı, Bozköy, Göğem and Karlık villages. The results of the study were limited to GIS analysis. The presence of a dense settlement and stream drenage in the research area has limited the storage space.

Öz

Artan dünya nüfusu özellikle Sanayi Devriminden sonra şehirlerde yoğunlaşmaya başlamıştır. İkinci Dünya Savaşından sonra aşırı tüketime yönelen toplumlar atık problemini de beraberinde getirmiştir. Özellikle şehirsel alanların hem nüfus hem de alan olarak büyümesi atık madde artışının yanında mevcut çöp depolama alanlarının şehrin içinde kalmasına da neden olmuştur. Sağlığı tehlikeye sokabilen sonuçlara sebep olan bu durum yerel ve merkezi yönetimleri yeni deponi alanları bulmaya itmiştir. Literatür incelendiğinde konu ile ilgili çalışmaların yapıldığı görülmüştür. Bu çalışmada coğrafi bilgi sistemleri ve çok kriterli karar verme yöntemlerinden bir tanesi olan analitik hiyerarşi kullanılarak Uşak Merkez ilçesinde alternatif atık depolama alanı yerleri belirlenmiştir. Yöntem kısmında kullanılan analitik hiyerarşi, belirlenen kriterlerin ikili karşılaştırmalarına dayanan önem derecelerinin belirlenmesini sağlayan ÇKKV yöntemidir. Çalışmada alternatif sahaların belirlenmesinde akarsular, yerleşim alanları, bakı, faylar, heyelan, eğim, sahanın tarımsal değeri, arazi kullanım şekli, ulaşım ağları, jeolojik formasyonları, büyük toprak sınıfları ve havaalanına olan mesafe olmak üzere on iki kriter dikkate alınmıştır. Kriterlerin haritaları ArcMap yazılımı kullanılarak hazırlanmıştır. Çalışmada öklid mesafe analizi uygulanarak yeniden ağırlıklandırma işlemleri yapılmıştır. İkili karşılaştırmalar sonunda yerleşmelere ve akarsulara olan uzaklık en önemli ölçütler olarak belirlenmiştir. Analitik hiyerarşi yöntemi ile belirlenen ağırlık oranları kullanılarak çakıştırma işlemi (weighted overlay) uygulanmış ve alternatif sahalar belirlenmiştir. Analiz sonucunda Dışkaya, Taşkonak, Yenişehir, Bağbaşı, Bozköy, Göğem ve Karlık köyleri yakınlarında toplam 1522 hektarlık altı farklı saha uygun bulunmuştur. Araştırmanın sonuçları CBS analizleri ile sınırlı tutulmuştur. Araştırma sahasında yoğun bir yerleşme ve akarsu ağının bulunması depolama alanı yapılabilecek yerleri sınırlamıştır.


Anahtar Kelimeler


Coğrafi Bilgi Sitemleri (CBS), Analitik hiyerarşi, Çok kriterli karar verme teknikleri, Atık, Deponi, Uşak; Geographical Information Systems (GIS), Analytical hierarchy, Multi criteria decision making methods, Waste, Landfill, Uşak.

Tam Metin:

PDF

Referanslar


© OpenStreetMap katılımcıları (2018, 22 Ocak). © OpenStreetMap katılımcıları OpenStreetMap turkey-latest-free.shp.zip. OpenStreetMap. 22 Ocak 2018 tarihinde https://download.geofabrik.de/europe/turkey.html# adresinden erişildi.

AHP calculator - AHP-OS. (t.y.). 8 Ocak 2018 tarihinde https://bpmsg.com/academic/ahp_calc.php adresinden erişildi.

Akbulak, C. (2010). Analitik hiyerarşi süreci ve coğrafi bilgi sistemleri ile Yukarı Kara Menderes Havzası’nın arazi kullanımı uygunluk analizi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi-Journal of Human Sciences, 7(2), 557-576.

Atalay, İ. (2011). Uşak ilinin doğal ortam özellikleri. M. Öntuğ ve Y. İnel (Ed.), (C. 1, ss. 1-21). II. Uşak Sempozyumu 13-15 Ekim 2011, sunulmuş bildiri, Uşak: Uşak İli Kalkınma Vakfı.

Atasoy, M. (2017). Uşak Atlası (1. bs.). Kayseri: Tiydem Yayıncılık.

Aydın, Ö.; Öznehir, S. & Akçalı, E. (2009). Ankara İçin Optimal Hastane Yeri Seçiminin Analitik Hiyerarşi Süreci İle Modellenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(2). http://dergipark.ulakbim.gov.tr/sduiibfd/article/view/5000122468 adresinden erişildi.

Balca, Y. (2007). Düzenli Depolama Alanı Belirlemede Karar Destek Sistemi Kullanımı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.

Chabuk, A.; Al-Ansari, N.; Hussain, H. M.; Knutsson, S. & Pusch, R. (2016a). Landfill Siting Using GIS and AHP (Analytical Hierarchy Process): A Case Study Al-Qasim Qadhaa, Babylon, Iraq. Journal of Civil Engineering and Architecture, 530-543. doi:10.17265/1934-7359/2016.05.002.

Chabuk, A.; Al-Ansari, N.; Hussain, H. M.; Knutsson, S. & Pusch, R. (2016b). Landfill site selection using geographic information system and analytical hierarchy process: A case study Al-Hillah Qadhaa, Babylon, Iraq. Waste Management & Research, 34(5), 34(5), 427–437. doi:10.1177/0734242X16633778.

CORINE Copernicus Land Monitoring Service (t.y.). CLC 2012 — Copernicus Land Monitoring Service. Land item. 22 Ocak 2018 tarihinde https://land.copernicus.eu/pan-european/corine-land-cover/clc-2012 adresinden erişildi.

Dağlı, D. & Çağlayan, A. (2016). Analitik hiyerarşi süreci ile optimal arazi kullanımının belirlenmesi: Melendiz Çayı havzası örneği. Türk Coğrafya Dergisi, (66), 83-92. doi:10.17211/tcd.28071.

Despotakis, V. K. & Economopoulos, A. P. (2007). A GIS model for landfill sitting. Global NEST Journal, 9(1), 29-34.

El Alfy, Z.; Elhadary, R. & Elashry, A. (2010). Integrating GIS and MCDM to deal with landfill site selection. International Journal of Engineering & Technology IJET-IJENS, 10(6), 33-42. http://www.ijens.org/103106-7474%20IJET-IJENS.pdf adresinden erişildi.

Eleren, A. (2007). “Markaların Tüketici Tercih Kriterlerine Göre Analitik Hiyerarşi Süreci Yöntemi İle Değerlendirilmesi: Beyaz Eşya Sektöründe Bir Uygulama”. Yönetim ve Ekonomi: Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(2), 47-64. doi:10.18657/yecbu.22010.

EPA Environmental Protection Agency, Ireland. (1995). Landfill Manuals İnvestigations for Landfills. Ireland: The Environmental Protection Agency. http://www.epa.ie/pubs/advice/licensee/EPA%20Investigations%20for%20landfills.pdf adresinden erişildi.

Ercan, T. & Dinçel, A. (1980). 1:50.000 Ölçekli Uşak-K22-c Jeoloji Haritası. 1:50.000 Ölçekli Jeoloji Haritası, Ankara: MTA.

Ercan, T.; Dinçel, A. & Günay, E. (1979). Uşak Volkanitlerinin Petrolojisi ve Plaka Tektoniği Açısından Ege Bölgesindeki Yeri. Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni, 22, 185-198.

Ercan, T.; Dinçel, A.; Metîn, S.; Türkecan, A. & Günay, E. (1978). Uşak Yöresindeki Neojen Havzalarının Jeolojisi. Uşak Yöresindeki Neojen Havzalarının Jeolojisi, 21(2), 97-115. http://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/bc7d9c600d61c08_ek.pdf?dergi=T%DCRK%DDYE%20JEOLOJ%DD%20B... adresinden erişildi.

Ersoy, H. (2007). Trabzon İli Katı Atıkları İçin Düzenli Depolama Yeri Seçimi Ve Önerilen Düzyurt Düzenli Depolama Alanının Mühendislik Jeolojisi Açısından İncelenmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Jeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı, Trabzon.

Gorsevski, P. V.; Donevska, K. R.; Mitrovski, C. D. & Frizado, J. P. (2012). Integrating multi-criteria evaluation techniques with geographic information systems for landfill site selection: A case study using ordered weighted average. Waste Management, 32(2), 287-296. doi:10.1016/j.wasman.2011.09.023.

Gökgöz, A.; Özkul, M.; Kaya, A.; Hançer, M.; Baykara, O.; Örü, Z. & Vaselli, O. (2010). Farklı Rezervuarlara Sahip Uşak İli Jeotermal Alanlarının Kavramsal Hidrojeokimyasal Modellenmesi, 108Y016 Nolu TÜBITAK Projesi (TÜBITAK Araştırma Projesi No: 108Y016). Ankara: TÜBITAK.

Guam Environmental Protection Agency & Department of Public Works. (2004). Preliminary Landfill Site Suitability Report (s. 18). Guam: Guam Environmental Protection Agency / Department of Public Works.https://ay12-14.moodle.wisc.edu/prod/pluginfile.php/41563/mod_folder/content/0/landfill_site_suitability_report-Guam.pdf?forcedownload=1 adresinden erişildi.

Güler, D. (2016). Analitik Hiyerarşi Yöntemi Ve Coğrafi Bilgi Sistemleri İle Alternatif Katı Atık Düzenli depolama Alanı Yer Seçimi: İstanbul İli Örneği. (Yayımlanmamış yüksek lisans). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Gültekin, O. Ş. (2015a). Yeraltı Suyu Miktarındaki Değişimin Yeraltı Suyu Kalitesine Etkileri ve Çözüm Öneriler. (Uzmanlık).http://suyonetimi.ormansu.gov.tr/Libraries/su/osman_tez_son_04_09_2015.sflb.ashx adresinden 25.11.2018 tarihinde erişildi.

Gültekin, O. Ş. (2015b). Yeraltı Suyu Miktarındaki Değişimin Yeraltı Suyu Kalitesine Etkisi. Yeraltı Suyu Miktarındaki Değişimin Yeraltı Suyu Kalitesine Etkisi Tez Sunumu. 25 Kasım 2018 tarihinde http://suyonetimi.ormansu.gov.tr/Libraries/su/tezsunumu_osmanserif_g.sflb.ashx adresinden erişildi.

Güney, E. (1996). Jeomorfoloji sözlüğü. İstanbul: Öz Eğitim Yayınları.

Güney, E. (2003). Yerbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.

Kaehler, C. A. (1990). Methods for selection and hydrologic description of potential landfill sites in southeastern San Diego County, California. Water resources investigation Report (Water resources investigation Report No: 90-4021). Prepared in cooperation with the SAN DIEGO COUNTY DEPARTMENT OF PUBLIC WORKS: Geological Survey, Sacramento, CA (USA). Water Resources Div. https://pubs.usgs.gov/wri/1990/4021/report.pdf adresinden erişildi.

Kao, J. J. & Lin, H. Y. (1996). Multifactor spatial analysis for landfill siting. Journal of environmental Engineering, 122(10), 902-908.

Kara, H.; Şahin, M. & Ay, Ş. (2010). İklim Değişikliğinin Uşak’ta Tarım Ürünlerine Etkisi. Biyoloji Bilimleri Araştırma Dergisi, 3(1), 39-46.

Karaatlı, M.; Ömürbek, N.; Budak, İ. & Dağ, O. (2015). Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri İle Yaşanabilir İllerin Sıralanması. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (33), 215-228.

Karaca, C. (2008). Mersin kenti için alternatif katı atık düzenli depolama alanlarının araştırılması. (Yayımlanmamış doktora). Çukurova Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mühendislik Bilimleri Bölümü / Jeoloji Mühendisliği Anabilim Dalı, Adana.

Kontos, T. D.; Komilis, D. P. & Halvadakis, C. P. (2005). Siting MSW landfills with a spatial multiple criteria analysis methodology. Waste Management, 25(8), 818-832. doi:10.1016/j.wasman.2005.04.002

Kunt, M.; Gürbüzler, D.; Erkal, İ. F. Hacıhasanoğlu, S. & Özer, E. (2016). Türkiye Çevre Durumu Raporu. Ankara: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü Çevre Envanteri Ve Bilgi Yönetimi Dairesi Başkanlığı. http://www.csb.gov.tr/db/ced/editordosya/tcdr_tr_2015.pdf adresinden erişildi.

Küçükönder, M. & Karabulut, M. (2007). Çok Kriterli Analiz Yöntemi Kullanılarak Kahramanmaras’ta Çöp Depolama Alanı Tespiti. Coğrafi Bilimler Dergisi, 5(2), 55-76. doi:10.1501/Cogbil_0000000075.

Mahini, A. S. & Gholamalifard, M. (2006). Siting MSW landfills with a weighted linear combination methodology in a GIS environment. International Journal of Environmental Science & Technology, 3(4), 435-445. doi:10.1007/BF03325953.

Malczewski, J. (1999). GIS and multicriteria decision analysis. USA: John Wiley & Sons.

Malczewski, J. & Rinner, C. (2015). Introduction to GIS-MCDA. Multicriteria Decision Analysis in Geographic Information Science içinde (ss. 23-54). Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-540-74757-4_2 adresinden erişildi.

MTA (2002). 1:500.000 Ölçkeli Jeoloji Haritası İzmir Paftası. Jeoloji Haritası, Ankara: MTA.

MTA Yer Bilimleri Portalı (t.y.). Yerbilimleri Harita Görüntüleyici ve Çizim Editörü. 4 Mart 2018 tarihinde http://yerbilimleri.mta.gov.tr/anasayfa.aspx adresinden erişildi.

Nas, B.; Cay, T.; Iscan, F. & Berktay, A. (2009). Selection of MSW landfill site for Konya, Turkey using GIS and multi-criteria evaluation. Environmental Monitoring and Assessment, 160(1), 491. doi:10.1007/s10661-008-0713-8.

NASA ASTER GDEM (2018, 23 Ocak). data. 23 Ocak 2018 tarihinde https://asterweb.jpl.nasa.gov/data.asp adresinden erişildi.

Orakçı, B. (2003). Katı atık düzenli depolama tesislerinin tasarlanması ve işletilmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans). Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Bursa.

Öztaş, T. (1982). Yeraltısuları Açısından Jeolojik Ortamlar ve Akîferlerin Sınıflanması. Jeoloji Mühendisliği Dergisi, 6(3), 21-27. http://dergipark.gov.tr/jmd/298425 adresinden erişildi.

Öztürk, D. & Batuk, F. (2007). Çok Sayıda Kriter İle Karar Vermede Kriter Ağırlıkları. Sigma Dergisi, 25(1), 86-98. http://www.ytusigmadergisi.com/dergi/makaleoku/216 adresinden erişildi.

Podvezko, V. (2009). Application of AHP technique. Journal of Business Economics and Management, 10(2), 181-189. doi:10.3846/1611-1699.2009.10.181-189.

Polat, S. & Deniz, M. (2017). Taşyaran (İmren) Vadisinde Yatak Çukurları ve Turizm Potansiyeli (Uşak). Marmara Coğrafya Dergisi, (35), 204-217. doi:10.14781/mcd.291196.

Resmi Gazete. Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik (2010).

Resmi Gazete. Atık Yönetimi Yönetmeliği. 29314 Atık Yönetimi Yönetmeliği (2015).

Saaty, R. W. (1987). The analytic hierarchy process-what it is and how it is used. Mathematical Modelling, 9(3), 161-176. doi:10.1016/0270-0255(87)90473-8.

Saaty, T. L. (1990). How to make a decision: The analytic hierarchy process. European Journal of Operational Research, 48(1), 9-26. doi:10.1016/0377-2217(90)90057-I

Saaty, T. L. (2001). Deriving The AHP 1-9 Scale from First Principles. ISAHP 2001, Berne, Switzerland, sunulmuş bildiri, Berne, Switzerland. http://www.creativedecisions.net/ adresinden erişildi.

Saaty, T. L. (2003). Decision-making with the AHP: Why is the principal eigenvector necessary. European Journal of Operational Research, 145(1), 85-91. doi:https://doi.org/10.1016/S0377-2217(02)00227-8.

Saaty, T. L. (2004). Decision making - the Analytic Hierarchy and Network Processes (AHP/ANP). Journal of Systems Science and Systems Engineering, 13(1), 1-35. doi:10.1007/s11518-006-0151-5.

Saaty, T. L. & Kearns, K. P. (1985). Analytical planning: The organization of system (1. bs., C. 7). Oxford Great Britain: Pergamon Press.

Sadek, S.; el‐Fadel, M. & Freiha, F. (2006). Compliance factors within a GIS‐based framework for landfill siting. International Journal of Environmental Studies, 63(1), 71-86. doi:10.1080/00207230600562213.

Sarıaslan, D. (1997). Katı atık bertarafından deponilerin planlanması ve bir uygulama çalışması / Planning of sanitary landfilling as disposal techniques and a application work. (Yayımlanmamış yüksek lisans). Çukurova Üniversitesi, Adana.

Siddiqui, M. Z.; Everett Jess W. & Vieux Baxter E. (1996). Landfill Siting Using Geographic Information Systems: A Demonstration. Journal of Environmental Engineering, 122(6), 515-523. doi:10.1061/(ASCE)0733-9372(1996)122:6(515).

Sumathi, V. R.; Natesan, U. & Sarkar, C. (2008). GIS-based approach for optimized siting of municipal solid waste landfill. Waste Management, 28(11), 2146-2160. doi:https://doi.org/10.1016/j.wasman.2007.09.032.

Şener, B. (2004). Landfill site selection by using geographical information systems / Coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak katı atık deponi sahaları için yer seçimi. (Yayımlanmamış yüksek lisans). Orta Doğu Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Anabilim Dalı, Ankara.

Şener, B.; Süzen, M. L. & Doyuran, V. (2006). Landfill site selection by using geographic information systems. Environmental Geology, 49(3), 376-388. https://doi.org/10.1007/s00254-005-0075-2 adresinden erişildi.

T. C. Başbakanlık Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (1997). Uşak İli Arazi Varlığı. Ankara.

T. C. Köyişleri ve Kooperatifleri Bakanlığı Toprak Su Genel Müdürlüğü. (1979). Uşak İli Toprak ve Su Kaynakları Kullanımı Planlaması. Toprak Edütleri ve Hariatalama Daire Başkanlığı.

Tchobanoglous, G. & Kreith, F. (2002). Handbook of Solid Waste Management (Second Edition.). New York Chicago San Francisco Lisbon London Madrid Mexico City Milan New Delhi San Juan Seoul Singapore Sydney Toronto: McGRAW-HILL.

USGS (t.y. -a). EarthExplorer. 23 Ocak 2018 tarihinde https://earthexplorer.usgs.gov/ adresinden erişildi.

USGS (t.y. -b). USGS.gov | Science for a changing world. 23 Ocak 2018 tarihinde https://www.usgs.gov/ adresinden erişildi.

Yalçın, A. (2005). Ardeşen (Rize) yöresinin heyelan duyarlılığı açısından incelenmesi. (Yayımlanmamış doktora). Karadeniz Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Anabilim Dalı, Trabzon.

Yalçınlar, İ. (1955). Banaz Çayı hazvası ve Uşak civarında bünye ve morfoloji araştırmaları. Türk Coğrafya Dergisi, 0(13-14), 57-89. doi:10.17211/tcd.55259.

Yeşilnacar, M. İ. (2000). GAP Bölgesi Tehlikeli Atıkları İçin Jeolojik Yer Seçimi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Çukurova Ün. Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana.

Yılmaz, E. (1999). Analitik hiyerarşi süreci kullanılarak çok kriterli karar verme problemlerinin çözümü. Doğu Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü DOA Dergisi, (5), 95-122. https://doa.ogm.gov.tr/Documents/dergiler/doa5/d1.pdf adresinden erişildi.

Yılmaz, E. (t.y.). Analitik Hiyerarşi Süreci Kullanarak Çok Kriterli Karar Verme Problemlerinin Çözümü. Doğu Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü DOA Dergisi, (5). https://doa.ogm.gov.tr/Documents/dergiler/doa5/d1.pdf adresinden erişildi.

Yılmaz, E. (2005). Analitik hiyerarşi süreci tekniği ve orman kaynakları planlamasına uygulanması örnekleri. Doğu Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü (Eastern Mediterranean Forestry Research Institute) DOA Dergisi, (11), 1–33. Tarihinde adresinden erişildi https://doa.ogm.gov.tr/Documents/dergiler/doa11/d113.pdf.




DOI: http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v7i5.1830

Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.




Telif Hakkı (c) 2018 Journal of History Culture and Art Research

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.