Osmanlı Devlet Adamlarından Hacı Âdil Bey’in II. Meşrutiyet Dönemindeki Faaliyetleri / Activities of Hacı Âdil Bey, who is the Ottoman Statesmen, in the Second Constitutional Period

Togay Seçkin Birbudak

Özet


Abstract

Haci Adil (Arda) Bey, born in Lovech in 1869, was an important politician and jurist who held important positions in government offices both in the Ottoman Empire and in the Republic of Turkey. Throughout his career as a government official, which he started as a customs official in Yemen in 1890, he took several government offices in Yemen, Istanbul, and Thessaloniki for about 20 years and was inducted as the Governor of Edirne a short while after the proclamation of the Second Constitutionalist Period. Taking office as a senior manager within the party of Union and Progress following assume of governor of Edirne office, lasted for about a year, Haci Adil was appointed as Interior minister in 1912. He continued to hold critical offices during the Turco-Italian War, Balkan War and the First World War while the government was having hard times. He became interior minister once again in the government formed after the Sublime Porte Raid in 1913. HE was appointed as the governor of Edirne once again after the city was taken back during the Balkan War II, and held the office of chairperson of the Ottoman Parliament between the years 1915 and 1918. Arrested and exiled to Malta after end of First World War, Haci Adil lived the life of an exile abroad between the years 1919 and 1922. Returning home after his captivity in Malta, Haci Adil held the offices of the Governor of Adana and Bursa, lectured at the Ottoman University Darülfünun, and represented country on international courts. Haci Adil, who also held offices in Istanbul Municipality, died in 1935.

This study gives information on the political and administrative activities of Haci Adil, who was one of the members of the headquarter of party of Union and Progress, during the Second Constitutional Period based on archive documents. 

Öz

1869 yılında Lofça’da dünyaya gelen Hacı Âdil (Arda) Bey, hem Osmanlı Devleti hem de Türkiye Cumhuriyeti zamanında mühim devlet görevlerinde bulunmuş önemli bir siyasetçi ve hukuk adamıdır. 1890 yılında Yemen’de gümrük memuru olarak başladığı devlet hizmetinde yaklaşık 20 yıl süre ile Yemen, İstanbul ve Selanik’te çeşitli memuriyetler üstlenmiş, II. Meşrutiyet’in ilanından kısa bir süre sonra Edirne Valisi olarak atanmıştır. Yaklaşık bir yıl süren Edirne Valiliği görevinden sonra İttihat ve Terakki Fırkası içerisinde üst düzey yöneticilik görevi alan Hacı Âdil Bey, 1912 yılında Dâhiliye Nâzırlığı’na getirilmiştir. Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşı ve I. Dünya Savaşı yıllarında devletin zor günlerinde kritik görevler almaya devam eden Hacı Âdil Bey 1913 yılında Bâb-ı Âlî Baskını sonrasında kurulan hükûmette bir kez daha Dâhiliye Nâzırı olmuş, II. Balkan Savaşı sırasında Edirne’nin geri alınmasının ardından bir kez daha bu şehre vali olarak atanmış, 1915-1918 yılları arasında da Meclis-i Mebusan Reisliği görevini yürütmüştür. I. Dünya Savaşı’nın sona ermesinin ardından tutuklanan ve Malta’ya sürgüne gönderilen Hacı Âdil Bey, 1919-1922 yılları arasında yurtdışında sürgün hayatı yaşamıştır. Malta esareti sonrasında yurda dönen Hacı Âdil Bey, Adana ve Bursa valilikleri görevlerinde bulunmuş, Dârülfünûn’da dersler vermiş ve uluslararası mahkemelerde ülkemizi temsil etmiştir. İstanbul Belediyesi’nde de görevler üstlenen Hacı Âdil Bey 1935 yılında vefat etmiştir.

Söz konusu çalışmada İttihat ve Terakki Fırkası’nın merkez-i umumi azalarından olan Hacı Âdil Bey’in II. Meşrutiyet dönemindeki siyasî-idarî faaliyetleri hakkında arşiv belgeleri ekseninde bilgiler verilmektedir. 


Anahtar Kelimeler


Hacı Âdil (Arda) Bey, Osmanlı devleti, II. Meşrutiyet dönemi, İttihat ve terakki fırkası; Haci Âdil (Arda) Bey, Ottoman state, Second constitutional period, The party of union and progress.

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Afyoncu, Erhan vd. (2010). Osmanlı İmparatorluğu’nda Askeri İsyanlar ve Darbeler. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.

Ağırgan, Özlem (2004). Dünden Bugüne Edirne İsimler Sözlüğü. Edirne: Ulusal Bellek Yayınları.

Ahmad, Feroz (2004). İttihat ve Terakki 1908-1914. Çev.: Nuran Yavuz, İstanbul: Kaynak Yayınları.

Aldan, Mehmet (1995). İz Bırakan Mülki İdare Amirleri. C. II, Ankara: T.C. İçişleri Bakanlığı Araştırma, Planlama ve Koordinasyon Kurulu Başkanlığı Yayınları.

Bal, Mehmet Akif (2007). Sürgün Türkler: Milli Mücadele Dönemi Malta Sürgünleri. İstanbul: Gahura Kitabevi.

Bardakçı, Murat (2014). Mahmud Şevket Paşa’nın Sadaret Günlüğü. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Bardakçı, Murat (2008). Talât Paşa’nın Evrak-ı Metrûkesi. İstanbul: Everest Yayınları.

Bayar, Celal (1965). Ben de Yazdım, C. 5. İstanbul: Baha Matbaası.

Bengi, Hilmi (2000). Gazeteci, Siyasetçi ve Fikir Adamı Olarak Hüseyin Cahit Yalçın. Ankara: Atatürk Araştırma Yayınları.

Birbudak, Togay Seçkin (2013). Osmanlı Basınında Mahmud Şevket Paşa Suikastı. Bilig, 65, Bahar, 69-94.

Çakmak, Fevzi (2010). Batı Rumeli’yi Nasıl Kaybettik?. Yay. Haz.: Ahmet Tetik, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Danişmend, İsmail Hami (1955). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. C. 4, İstanbul: Türkiye Yayınevi.

Engin, Vahdettin (2005). Meclis’in Hakgetire Olduğu Günlerde Hükümetleri Silahla Değiştirirdik. Hürriyet Tarih, 25 Mayıs, 6-10.

Esatlı, Mustafa Ragıb (2007). İttihat ve Terakki’nin Son Günleri – Suikastlar ve Entrikalar. Haz. İsmail Dervişoğlu, İstanbul: Bengi Yayınları.

Güneş, İhsan. Türk Parlamento Tarihi – Meşrutiyete Geçiş Süreci: I. ve II. Meşrutiyet. C. II, Ankara: TBMM Vakfı Yayınları.

Hayta, Necdet & Birbudak, Togay Seçkin (2016). Balkan Savaşları’nda Edirne. Ankara: Genelkurmay Başkanlığı ATASE Daire Başkanlığı Yayınları.

Hayta, Necdet (2008). Balkan Savaşı’nın Diplomatik Boyutu ve Londra Büyükelçiler Konferansı (17 Aralık 1912-11 Ağustos 1913). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.

İşlet Sönmez, Banu (2007). II. Meşrutiyette Arnavut Muhalefeti. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Karabekir, Kazım (1995). İttihat ve Terakki Cemiyeti 1896-1909. İstanbul: Emre Yayınları.

Karacakaya, Recep (2001). Kaynakçalı Ermeni Meselesi Kronolojisi (1878-1923). İstanbul: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.

Karal, Enver Ziya (2011). Büyük Osmanlı Tarihi. C. V. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Kaştan, Yüksel (2016). Osmanlı Devleti’nde ‘1913 Tarihli İdare-i Umumiye-i Vilayat Kanun-i Muvakkati’ İle Vilayet Yönetiminin Yeniden Yapılandırılması. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 2 (2), Ocak, 78-98.

Kuran, Ahmed Bedevî (2010). Osmanlı İmparatorluğunda İnkılâp Hareketleri ve Millî Mücadele. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Kurşun, Zekeriya (2000). İbrâhim Hakkı Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 21, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 311-314.

Küçük, Cevdet (1992). Balkan Savaşı. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 5, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 23-25.

Onur, Oral (2004). Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemleri Edirne Yönetim Şekli ve Edirne Valileri. İstanbul: Mart Matbaacılık.

Orhun, Hayri vd. (1969). Meşhur Valiler. Ajans-Türk Matbaacılık.

Öksüz, Melek (2010). Amerikan Belgelerine Göre I. Dünya Savaşı ve Mütareke Dönemlerinde Osmanlı Hükümetleri. Turkish Studies, 5 (1), Kış, 1247-1270.

Sarıhan, Zeki (1995). Kurtuluş Savaşı Günlüğü. C. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Şimşir, Bilal N. (1976). Malta Sürgünleri. İstanbul: Milliyet Yayınları.

Tunaya, Tarık Zafer (2011). Türkiye’de Siyasal Partiler. C. III, İstanbul: İletişim Yayınları.

Tuncer, Polat (2004). İttihatçı Cavid Bey - Liberal Mazlum. Liberal Düşünce, 34, Bahar, 5-22.

Tural, Erkan (2009). Son Dönem Osmanlı Bürokrasisi: II. Meşrutiyet Dönemi’nde Bürokratlar, İttihatçılar ve Parlamenterler. Ankara: Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları.

Turfan, M. Naim (2005). Jön Türklerin Yükselişi. Çev. Mehmet Moralı, İstanbul: Alkım Yayınevi.

Uçarol, Rifat (1996). Gazi Ahmed Muhtar Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 13, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 445-448.

Uşaklıgil, Halid Ziya (1941). Saray ve Ötesi. C. 3, İstanbul: Hilmi Kitabevi.

Yalçın, Hüseyin Cahit (2001). Tanıdıklarım. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Yavaş, Mesut (2016). İkinci Meşrutiyet Dönemi Basınına Göre Dahiliye Nazırı Hacı Adil Bey ve Islahat Heyeti’nin Rumeli’deki Faaliyetleri. Route Educational and Social Science Journal, 3 (5), Aralık, 221-232.

Yılmaz, Mehmet (2001). Balkan Savaşı’ndan Sonra Türkiye’den Yunanistan’a Rum Göçleri. Selçuk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 10, 13-38.




DOI: http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v6i6.1227

Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.




Telif Hakkı (c) 2017 Journal of History Culture and Art Research

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.